آدرس سابق «دغدغه های اخلاق و دین» / سید حسن اسلامی

آدرس جدید: HassanEslami.com
«عمل اخلاقی نفرت‌انگیز» چیست: در باب ترجمه قید به صفت
سید حسن اسلامی

زبان علمی انگلیسی سرشار از قیدها و صفت‌های پیاپی است که گاه ترجمه دقیق و گویای متن را دشوار می‌سازد و ما را به یاد آن ضرب المثل معروف می‌اندازد که ترجمه مانند زن است: یا زیبا است یا وفادار.
برخی از مترجمان نامدار ما در قبال این گونه قیدها و صفات مکرر کمی آسان‌گیری را مجاز می‌شمارند و گاه به جای ترجمه کامل همه قیدها و صفت‌ها یکی دو تا را نادیده می‌گیرند تا متن ترجمه شده روان‌تر گردد. نمونه این رویکرد را در برخی ترجمه‌های استاد عزت الله فولادوند می‌توان یافت. در برابر، کسانی مانند استاد مصطفی ملکیان، با قوت از ضرورت ترجمه همه قیدها دفاع می‌کنند و بر وفاداری به متن اصلی پای می‌فشارند.
باری، هر شیوه قوت و دردسر خود را دارد و هر گروه دلایلی به سود خود پیش می‌کشند که این جا مجال طرح آن‌ها نیست. اما مسئله هنگامی جدی‌تر می‌شود که گاه باز به دلیل همین قیدهایی که گاه و بیگاه در متن خود را نشان می‌دهند و مترجم را پریشان می‌کنند، مترجم قیدی را که در متن اصلی آمده است به صفت ترجمه کند. در مواردی این مسئله چندان آسیبی به معنای متن نمی‌زند. اما در جاهایی درست خلاف نظر نویسنده می‌شود و معنای متن دگرگون و حتی نادرست می‌شود. این اتفاق در ترجمه کتاب مسائل اخلاقی نوشته مایکل پالمر رخ داده است.
پالمر هنگام اشاره به دیدگاه سودمندی‌گروانه جان استوارت میل و در مقام نقد منطق محاسبه سود و زیان آن می‌گوید:
در واقع، به زودی خواهیم دید که این محاسبه را می‌توان برای تأیید هر عمل اخلاقی نفرت‌انگیز به کار گرفت.[1]
 
اما تا جایی که می‌دانیم، منطقاً هیچ عمل اخلاقی نمی‌تواند نفرت‌انگیز باشد. چون نفرت‌انگیز خود داوری اخلاقی درباره اعمال ضد اخلاقی است. پس هر عملی که اخلاقی باشد نفرت‌انگیز نیست و هر عمل نفرت‌انگیزی غیر اخلاقی خواهد بود.
هنگامی که به متن اصلی مراجعه می‌کنیم، با این جمله مواجه می‌شویم:
In deed we soon see that the calculus may be used to support any number of morally repugnant acts.[2]
 
 با توجه متن بالا، ترجمه پیشنهادی من چنین است:
در واقع، به زودی خواهیم دید که این محاسبه را می‌توان برای تأیید هر عمل اخلاقاً [یا به لحاظ اخلاقی] نفرت انگیز به کار گرفت.
 
در حقیقت، تنها با تغییر «اخلاقی» به «اخلاقاً» پیام متن کاملاً متفاوت می‌شود. وقتی می‌گوییم عمل اخلاقی نفرت‌انگیز گویی دو نوع عمل اخلاقی داریم: یکی نفرت‌انگیز و دیگری نا-نفرت‌انگیز. اما جدای از آن که این تقسیم خطا است، پالمر نمی‌خواهد این را بگوید. حال آنکه وقتی گفتیم عمل اخلاقاً نفرت‌انگیز، یعنی آن عملی که از نظر اخلاقی نفرت‌انگیز است، هرچند ممکن است از نظر تکنیکی، کارآمدی، سودرسانی، و مطابقت با سنت، نا-نفرت‌انگیز و حتی مقبول و ستوده باشد.
خطای رخ داده در این ترجمه آن است  که قید اخلاقاً (morally)، صفت اخلاقی (moral) پنداشته و آن گونه ترجمه شده است.


[1] مسائل اخلاقی: متن آموزشی فلسفه اخلاق، مایکل پالمر، ترجمه علی رضا آل‌بویه، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1385، ص 140. در این جا مقصود بررسی این ترجمه یا ارزشیابی کار مترجم محترم یا کم شمردن تلاش ایشان نیست. هدفم آوردن مثالی برای بحث بود که در این ترجمه آن را یافتم. میخواستم کمی به دشواری های ترجمه اشاره کرده باشم.
[2] Moral Problems: A Coursebook for Schools and Colleges, Michael Palmer, The lutterworth Press, Cambridge, 1991, p. 69.
  • جمعه, ۱۱ مرداد ۱۳۹۲، ۰۶:۵۷ ب.ظ
  • سید حسن اسلامی

نظرات  (۸)

  • محمدعلی شمس
  • سلام استاد
    در سایت دغدغه های اخلاق و دین نوشتن ضرب المثل معروف فرانسوی که می گوید "ترجمه مثل زن است یا زیبا است یا وفادار " و یا با مضمون دیگر که من شنیده ام: "ترجمه مثل زن است هرچه زیباتر باشد وفاداری اش کمتر است"، نوعی تناقض است با رسالت این تارنما .من کاری به وضعیت زنان زیبا در فرانسه ندارم و لابد آنها از زنان زیبایشان چیزهایی شنیده و یا دیده اند که در ساخت ضرب المثل دست به دامان آسیب های اجتماعی که دست به گریبان آنهاست می شوند اما اصل این حرف برای ما که مسلمان هستیم اخلاقا نارواست.یعنی ناخودآکاه در ضمیرمان می گوییم که زنهای زیبا تکلیفشان معلوم است.واقعا اینطور است؟ یعنی یک زن مسلمان اگر زیبا بود این زیبایی برای او ملازم است با خیانت به همسرش؟ مسلمان ها نباید در ضرب المثل ها دست نیاز به فرهنگ غرب دارز کنند.مگر ما خودمان ضرب المثل کم داریم؟ ضرب المثل هایی که مطابق با سنت و فرهنگ و آیینمان باشد. بنده کتاب آقای دکتر ابراهیم شکورزاده را در کتابخانه ام دارم که مشتمل بر دوازده هزار ضرب المثل فارسی است. و یا کتاب امثال و حکم دهخدا که چهار مجلد است.البته استفاده از حکمت های دیگران  فی حد نفسه چیز بدی نیست منتها انتقال کدورت ها و  نقطه های سیاه فرهنگ های بیگانه که در کنه و متن ضرب المثل هایشان هم نفوذ کرده نوعی تغافل از اخلاق و به گونه ای بی تفاوتی نسبت به حفظ ارزش هاست.
    همیشه موفق باشید
    پاسخ:

    جناب شمس درود به شما،

    از این که هنوز این پست بارگذاری نشده، نظر شما را می‌خوانم شادمانم. این نشان‌دهنده دقت و علاقه‌مندی شما است. اما درباره این ضرب المثل چند نکته بگویم.

    نخست آن که این ضرب المثل معروف عرصه ترجمه است و تقریباً در متون مختلف بارها به آن اشاره شده است. به همین سبب من آگاهانه به آن اشاره کردم تا به نحوی گریزی به بحث تاریخی آن هم زده باشم.

    دوم آن که از قدیم گفته‌اند: مثال از جهتی مقرب و از جهاتی مبعد است. هر مثالی، هر چند دقیق، تنها یک یا چند جنبه مُمَّثل را نشان می‌دهد و اگر بخواهیم تمام لوازم منطقی قریب و بعید مثال را بر مورد بحث حمل کنیم، به سرنوشت آن نوآموز نحوخوانی دچار می‌شویم که وقتی به او گفتند:  ضرب زید عمرواً، به جای توجه به بحث فاعل و مفعول و رفع و نصب، در پی آن برآمد تا بداند چرا زید عمرو را زده است و تا جواب «شافی» آن گونه که  معروف است نگرفت، دلش آرام نگرفت.

    سوم آن که به خصوص مثل‌ها بازگوی خرد انسانی در همه فرهنگ‌ها است و غرب و شرق ندارد و از آن جا که حکمت گمشده مؤمن است، هرجا آن را یافت از آن بهره‌مند خواهد شد و به سرزمین و خاستگاه آن توجه نخواهد کرد.

    چهارم آن که کاش مثالی از آن کتاب‌هایی که گفتید و مناسب بحثم بود پیشنهاد می‌کردید تا عملاً بدیلی به دست داده باشید. من هم این کتاب‌ها دیده‌ام و معادل آن را نیافته‌ام.

    خلاصه آن که هنوز به این مثل اعتقاد دارم و در آن هیچ وجه غیر اخلاقی یا نقطه سیاه ندیده‌ام و با شنیدن آن ذهنم سراغ خیانت زنان و... نمی‌رود.

     

    باسلام
    فارغ از اینکه کدام ترجمه صحیح باشد؛ به نظر می رسد این جمله دکتر اسلامی """اما تا جایی که می‌دانیم، منطقاً هیچ عمل اخلاقی نمی‌تواند نفرت‌انگیز باشد""" با نقد جدی مواجه باشد ، چرا که اخلاق اعم است از رذائل و فضائل ، اگر اینگونه نبود تقسیم آن به اخلاق هنجاری و اخلاق ناهنجار ( که منفور است ) معنا نداشت. در واقع می خواهم بگویم تقسیم بندی اخلاقی و غیر اخلاقی زبان رایج فارسی است و اخلاق که جمع خلق است عبارت است از هر عملی راسخ در نفس انسان ، خواه رذیله باشد و خواه فضیلت. مضاف بر اینکه فرهنگ معین و دهخدا نیز موید حرف ماست.

    قال ابن صدرالدین فی الفوائد الخاقانیة و هو علم بالفضائل و کیفیة اقتنائها لتتحلی النفس بها و بالرذائل و کیفیة توقیها لتتخلی عنها ...


    پاسخ:
    از توجه شما ممنونم. البته اخلاق هنجاری در برابر اخلاق ناهنجار قرار نمیگیرد. بلکه شاخه ای است در برابر فرااخلاق، و اخلاق توصیفی. همچنین به تفاوت کاربردهای کلمه «اخلاق» واقفم و در فصل اول کتاب دروغ مصحلت امیز به تفصیل آنها را اورده ام. در انجا گفته ام که واژه اخلاق خود لزوما بار اخلاقی مثبت ندارد و ممکن است بگوییم اخلاق خوب و اخلاق بد. اما هنگامی که در زبان فارسی میگوییم «عمل اخلاقی»، معنایی خاص دارد و دیگر وجه بد و غیر اخلاقی نخواهد داشت،  یعنی عملی که مطابق اخلاق و درست است. لذا هیچ عمل اخلاقی نفرت انگیز نیست و هنوز هم این تعبیر را درست میدانم.
    از همه این ها گذاشته، اصولا بحث نویسنده تاکید بر قید است که ترچمه ان به صفت مشکل زا است.
    و هو علم بالفضائل... ضمیر هو راجع است به " اخلاق "
  • محمدعلی شمس
  • جواب شما قانع کننده بود.سپاسگزارم.بدیلی که فرموده بودید در ذیل می آورم.البته متعلق به مغرب زمین است اما حسنش این است که شناعت ضرب المثل فرانسوی را ندارد:

    سر وانتس :

    یک ترجمه مثل پشت قالی فقط می تواند طرح کار را نشان بدهد.

     کولی:Cowley

    ترجمه کلمه به کلمه یا خط به خط به این می ماند که دیوانه ای حرفهای دیوانه دیگر را نقل کند.

    و یک ضرب المثل ایتالیایی ترجمه را خائن می داند:

    Traduttore Traditore

    پاسخ:

    آفرین به این پشتکار، مرحبا به این پیگیری، درود به این حق‌پذیری. اما خودمانیم آقای شمس هیچ یک از این ضرب المثلها آن ایده مرکزی ترجمه مثل زن است را منتقل نمی‌کند. ضرب المثلهای پیشنهادی شما، در نهایت بیانگر عدم تطابق ترجمه با متن اصلی است. مثالی که آوردم، سخن کشاکش بین زیبایی ترجمه و یا وفاداری به متن است.

    اما باز هم بگردید که:

    گفت پیغمبر اگر کوبی دری

    عاقبت زان در برون آید سری

    فکر می کنم جناب کاظمی وارد نیست. 
    عمل اخلاقی می تواند نفرت انگیز باشد، اگر «اخلاقی» به معنای «در حیطه اخلاق» یا «قابل ارزیابی اخلاقی» به کار رفته باشد. اما روشن است که منظور دکتر اسلامی چنین نیست و اساساً بحث درباره موضوع اخلاق نیست، بلکه درباره ملاک فعل است. بنابراین، در این سیاق «اخلاقی» به معنای «اخلاقاً درست» است. 
    پاسخ:
    بله توضیح شما فکر میکنم کافی باشد و از بحث من مختصرتر
  • محمدعلی شمس
  • استاد عزت الله فولادوند :
    فرانسوی ها مثلی دارند که می گوید ترجمه خوب مثل زن است، اگر زیباست خیانت می کند و اگر زشت است وفادار است. البته من قبلا هم گفته ام کسی که این را گفته، نه زن را می شناخته، نه ترجمه را. 
    بخشی از گفتگوی استاد فولادوند با سیروس علی نژاد
    پاسخ:

    خوب برادر، شما دارید به سود من شاهد جمع می‌کنید. ایشان هم در بحث ترجمه به این مثل معروف استناد می‌کند، هرچند آن را انکار می‌کند. من هم در صدد دفاع از این مثل نبودم. شما قرار که مثل بدیلی بیاورید که به قول خودتان «شناعت» این یکی را نداشته باشد. ولی برگشتید سر نقطه اول.

    با تشکر از دکتر اسلامی که وقت گذاشتند و پاسخ حقیر را دادند و تشکر از آقای محسن "اسلامی"(به قرینه حالیه و مقالیه ) ؛
    اما با عذرخواهی تمام من فکر می کنم این پاسخ دکتر اسلامی "بحث نویسنده تاکید بر قید است که ترچمه ان به صفت مشکل زا است" و این پاسخ آقای محسن " اسلامی " ..بلکه درباره ملاک فعل -که شاید همان عبارت اخرای قید باشد- است "هر دو مصادره به مطلوب باشد ، چرا که بحث در این است که باید این کلمه را قید بگیریم و یا صفت ؛
    اما من فکر می کنم - شاید هم گمانم خطا باشد- می شود از منظری دیگر به این جمله پالمر نگاه کرد :
    در واقع از آن حیث که زذائل همیشه منفور هستند در این مورد سخن به میان نیاورده و بحث را متمرکز بر فضائلی کرده که از نظر عده ای یا بر اساس نسبی گرایی فرهنگی و یا بر اساس اینکه برخی فضائل گر چه پیامدهای سودمندی دارند اما به خاطر مشکلاتی که برای شخص دارند منفورند .امیدوارم منظورم را رسانده باشم.





    پاسخ:
    کلمه morally قید است و تابع انتخاب ما نیست که ان را قید بگیریم یا صفت.

    سلام استاد. ممنون از این پست. ازامسال  به عنوان دانشجوی کارشناسی مترجمی زبان انگلیسی مشغول تحصیل می شوم. از دیدن مطالب شما دربارۀ ترجمه خوشحال شدم. امیدوارم مطالبتان ادامه داشته باشد.خیلی کم هستند بزرگوارانی مثل شما که به این موارد مهم در ترجمه توجه کنندو توجه ما را هم معطوف.

    پاسخ:
    سلام به شما، خواهش میکنم شما لطف دارید. زمانی بحث ترجمه را جدی تر دنبال میکردم. اما الان کمتر فرصت دارم. با این  همه، نمونه های زیادی یادداشت کرده ام که به مناسبت قلمی خواهم کرد. یافتن خطا در ترجمه ها آسان است و هیچ ترجمه بی نقصی نداریم. مهم آن است که کمی این خطاها را تحلیل کنیم و از آن ها درس بگیریم. به هر صورت از توجه شما ممنونم و در کارتان موفق باشید.
    ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
    شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
    <b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">
    تجدید کد امنیتی