آدرس سابق «دغدغه های اخلاق و دین» / سید حسن اسلامی

آدرس جدید: HassanEslami.com

بازی خاطره‌انگیز «ارتجاع»

پنجشنبه, ۱۹ دی ۱۳۹۲، ۰۸:۴۹ ب.ظ
اوایل انقلاب واژه‌های  «ارتجاع»، «مرتجع»، «ارتجاعی» و مشتقات آن‌ها ورد زبان این و آن بود. مارکسیست‌ها دینداران را مرتجع خطاب می‌کردند و دینداران روشنفکرْ  متدینان سنتی را  مرتجع می‌نامیدند. تعبیر «شیوخ مرتجع منطقه» که از دهان رسانه‌های رسمی نمی‌افتاد. خلاصه هر کی از هر کی بدش می‌آمد، اگر مؤدب بود و نمی‌خواست فحش چارپاداری به او بدهد و در عین حال می‌خواست خود را اهل سیاست و بخیه و این حرف‌ها نشان بدهد، او را «مرتجع» می‌نامید.  البته این واژه قبل از انقلاب هم رواج داشت و شاه در ماجرای اصلاحات ارضی مخالفانش را «ارتجاع سیاه» خوانده بود. ولی چیزی که عوض دارد گله ندارد، بعدها مخالفان شاه نیز او را مرتجع خواندند.
سال‌ها بود که این واژه را از نسل جوان نشنیده بودم و تنها در نوشته‌های کسانی که هنوز در آن حال و هوا زندگی می‌کنند می‌خواندم. برای مثال، می‌توان هنوز این واژه را در نوشته‌های آقای محمد رضا حکیمی خواند. برای کسانی که حوصله جستجو را ندارند، علی الحساب دو نمونه زیرا نقل می‌کنم.
"مطلق کردن هر دانش و هر فلسفه، بر خلاف روش علمی [...] و موجب انحطاط فکری جامعه و تعمیق «ارتجاع» است."[1]
و:
"تا به همین فلسفه تاریخی و غیر عصری مغرور شویم و در همین حوزه ارتجاع فکری در جا بزنیم."[2]
 
سال‌ها و دهه‌ها گذشت و پنداشتم از دست این واژه «ارتجاعی» راحت شده‌ام که ناگهان دیدم در اظهارات برخی دوستان آمده است و بعد که کمی کاویدم با تیترهایی چون «ارتجاع روشنفکری» و «باید مقابل ارتجاع بایستیم»، مواجه شدم. حال آن که یکی از گام‌های اولیه برای پاکسازی جامعه از هرز‌گویی و رهایی از آشفتگی فکری، مهار زبان و قلم خود و کوشش در به کار بردن واژه‌های دقیق و بجا است.
به نظر می‌رسد که در منظومه دینی، اصولاً «ارتجاع» مفهومی ندارد. این مفهوم زاده نوعی نگرش به تحولات تاریخی است که به نام ماتریالیسم تاریخی شناخته می‌شود و محصول مارکسیسم است. از این منظر، تاریخ حرکتی خطی، برگشت‌ناپذیر، تکاملی، پیچیده‌شونده، و سرعت‌یابنده دارد و همگامی با تاریخْ همگامی با انقلاب، رشد، آینده، و اخلاق است و هر نوع مخالفت با تاریخ و نگاه گذشته‌نگرانه داشتن «ارتجاعی» و در نتیجه ضدانقلابی و ضد اخلاقی خواهد بود. کاری به درستی یا نادرستی این نگرش ندارم، اما ظاهراً فقط معتقدان به ماتریالیسم تاریخی و تاریخ‌باوران حق دارند واژه «ارتجاع» را به کار برند، نه کسانی که معتقدات دینی دارند و خدا، نه تاریخ، را معیار درستی و نادرستی می‌شمارند. همان طور که واژه «شهید» تعبیری عمیقاً دینی است و هیچ مارکسیستی، منطقاً نمی‌تواند آن را به کار گیرد، مسلمانان نباید واژه «ارتجاع» را به کار گیرند و در منظومه فکری خود بگنجانند. درستی یا نادرستی یک اندیشه با نگاه گذشته‌نگر یا آینده‌نگرانه احراز نمی‌شود.


[1] الهیات الهی و الهیات بشری (مدخل)، محمد رضا حکیمی، قم: دلیل ما، ج1، 1386، ص 385.
[2] الهیات الهی و الهیات بشری (نظرها)، محمد رضا حکیمی، قم، دلیل ما، ج2، 1388، ص 228.
  • پنجشنبه, ۱۹ دی ۱۳۹۲، ۰۸:۴۹ ب.ظ
  • سید حسن اسلامی

نظرات  (۲)

  • محمد علی شمس
  • با سلام
    این واژه یک استعمال نوپدید در حیطه ی علوم اجتماعی پیدا کرده است(هر چند مفهوم آن اطلاق دارد) و به دفاع از نظام فرسوده و مخالفت با هرگونه پیشرفت سیاسی و اجتماعی و اقتصادی دلالت دارد.
    البته گاهی به معنای دفاع از سنت های گذشته نیز به کار می رود(همان طور که اشاره کرده اید) و سلفیه ، گروهی با این دیدگاه هستند.
    مهم ترین وجه اشتراک تعاریف گوناگون ارتجاع ، وجه منفی آن است از همین روی افراد،گروه ها و احزاب در ادوار مختلف زمانی برای تخریب و تخطئه دشمنان و رقیبان خود از آن سود برده اند.
    در کتاب "فرهنگ جامع سیاسی" صفحه 128 اینچنین نوشته است:
    اصطلاح ارتجاع (Reaction)در مرزبندى گرایش‌هاى سیاسى به‌طور معمول بر جناح‌هاى راست سنّتى اطلاق مى‌شود که با دگرگونى‌هاى بنیادین در نهادهاى اجتماعى مخالفت جدّى دارند و در موارد بسیارى از سوى گروه‌هاى چپ در برابر راست‌گرایان و گاه مذهبیان به‌کار مى‌رود.
    تشکر از بحث جالبی که هم ریشه تاریخ داشت و هم صبغه ی (و نه سبقه ) زبان شناسی
    موفق باشید


    پاسخ:
    ممنونم. از نظرتان
  • محمد علی شمس
  • برای نوشتن این کامنت مقاله ی "ارتجاع" به قلم سید جعفر صادقی فدکی و عبدالصمد مجدی در دایرة المعارف قرآن کریم جلد دوم را مطالعه کردم
    سیاست امانتداری
    پاسخ:
    احسنت. اگر این بازی «ارتجاع» جز همین تمرین امانت داری خاصیتی نداشت، کافی بود
    ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
    شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
    <b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">
    تجدید کد امنیتی